خوارزمی کیست ؟

مـحمد بـن موسي خوارزمي مجوسي با كنيه ابوعبدالله ، متوفي به سال 232 هجري قمري ، نخستين رياضي دان برجسته جهان اسلام ، منجّم ، جغرافي دان و مورخ ايراني است . او يكي از بزرگترين دانشمندان مسلمان و بزرگترين عالم زمان خود بود كه در خوارزم و بنا به قولي در سال در سال 185 هجري قمري در نزديكي بغداد پا به عرصه وجود نهاد . بعضي معتقدند وي در حدود سال 130 هجري قمري در شهر خوارزم ( خيوه ) به دنيا آمد . اجدادش اهـل خـوارزم بودند ، اما به احتمال زياد خودش از اهالي قطر بولي ، منطقه اي نزديك بغداد بود .

از زندگي خوارزمي چندان اطلاعي كه قابل اعتماد باشد ، در دست نيست ؛ زيرا در بعضي موارد كه ذكر محمد بن موسي مي رود ، معلوم نيست كه مقصود محمد بن موسي خوارزمي است يا محمد بن شاكر ( = بنو موسي ).

تاريخ مرگ وي نيز به تحقيق به دست نيامده است . بعضي وفات او را بين 220 و 230 هجري قمري و برخي بعد از 232 هجري قمري دانسته اند . عده اي نيز معتقدند او در سال 233 هجري قمري دار فاني را وداع گفت .

اين دانشمند شهير اسلام ، يكي از منجمان دربار مأمون ، خليفه عباسي و احتمالاً يكي از مباشرين رصدهاي وي و عضو « دارالحكمه » بود كه گروهي از دانشمندان در بغداد به سرپرستي مأمون در آن فعاليت مي كردند .

خوارزمي ، اولين كسي بود كه اعداد علامت دار را به كار برد . او براي اين كار ، اصطلاحاتي را به كار مي بُرد و اعداد منفي را ناقص و اعداد مثبت را زايد مي ناميد . به طور مثال ، او عدد ( 2ـ ) را دو ناقص و ( 2 + ) را دو زايد نام گذاري كرده بود . تا آن زمان ، كاربرد حروف در رياضيّات ، متداول نبود . خوارزمي در حل مجهولي ، عدد مجهول را « شي ء » و مجذور مجهول را « مال » مي ناميد .

مورخان در آثار خود آورده اند كه او براي مسلط شدن بر علوم هندي ، سفري به هندوستان كرده بود . خوارزمي علوم يوناني و هندي را با هم تلفيق كرد . كتاب هايي كه وي درباره ارقام هندي نگاشته است ، بعد از آن كه در قرن دوازدهم به زبان لاتيني منتشر شد ، تأثير خاص بر اروپاييان گذارد . در اين باب مي توان كتاب « حساب خوارزمي » را نام برد . متن عربي اين كتاب از بين رفته است ولي ترجمه لاتيني آن از قرن دوازدهم ميلادي موجود است . اهميت اين كتاب در اين است كه مسلمان ها و اروپائيان را با شمار هندي آشنا ساخت . لفظ آلگوريتم ( Algoritm  ) و آلگوريسم (Algorism  ) و نظاير آن ها در زبان هاي اروپايي كه به مـعني فـن مـحاسبه بـا ارقـام يـا عـلامت هـاي مـخصوص ديـگر بـه كار مـي رود ، برگردان « الخوارزمي » مي باشد و هم اكنون اين كلمه براي بيان روش دوري از محاسبه مي آيد كه صورت قاعده اي را پيدا كرده باشد .

گفتني اسـت كـه هـيچ يك از رياضيدان هاي قرون وسطي ، اثر او را در تطور فكر رياضي نداشته اند . آثار او در رياضيات و نجوم ، اهميت بسيار داشته است . وي بيش از هر رياضي دان ديگر ، بر آيندگان تأثير داشته است . در رياضيات ، كتاب « حساب الجبر و المقابله » و « كتاب الجمع و التفريق » از اوست . كتاب جبر وي نخستين كتابي است كه به نام جبر و مقابله نوشته شده است ، كه آن را به مأمون تقديم كرد . بـه هـمين خاطر ، خوارزمي را مي توان يكي از بنيان گذاران علم جبر ، به عنوان رشته اي متمايز از هندسه شمرد . او با اين اثر ، نام اين علم را در خاور و باختر تعيين كرده است . نام علم جبر در زبان هاي اروپايي از نام اين كتاب گرفته شده است . اين كتاب ( به قول وي « مختصر » ) قـرن ها مـرجع و مأخذ اروپاييان به شمار مي رفت و تا سال هاي « 1603 ـ 1540 ميلادي » مبناي مطالعات علمي آن ها در اين رشته بود . ترجمه لاتيني اين كتاب به « يوهانس هيسپالنسيس » و ترجمه لاتيني ديگر آن به ط گراردوس كرمونسيس » منسوب است . در ضمن ، « رابرت چستري » نيز آن را به لاتيني ترجمه كرد ، كه اين ترجمه را مي توان آغاز علم جبر در اروپا دانست . متن جبر و ترجمه انگليسي آن به وسيله « فردريك روزن » در سال 1831 ميلادي در لندن به چاپ رسيده است.

بالا

از كـارهاي متأخر ، در اين زمينه مي توان به كتاب ترجمه لاتيني « جبر الخوارزمي » اثر « لويي شارل كارپينسكي » اشاره كرد كه مشتمل بر مقدمه ، حواشي ، تعليقات انتقادي و ترجمه به زبان انگليسي است .

خـوارزمي ، دسـتي تـوانا در عـلم نـجوم نـيز داشت . او همراه با ساير منجماني كه مأمون براي اندازه گيري طول قوس يك درجه نصف النهار مأمور كرده بود ، در اين كار شركت داشت . وي دو تحرير از سند هند فراهم كرد . « زيج خوارزمي » مانند ساير زيج ها ، علاوه بر جدول هاي نجومي و مثلثاتي ، مشتمل بر مقدمه نسبتاً مفصل در علم نجوم است كه در حكم نجوم نظري مـي باشد .  جدول هاي نـجومي و مـثلثاتي خوارزمي كه « مسلمه مجريطي » در آن ها تجديد نظر كرد ، در سال 1126 ميلادي به وسيله « ادلارد » به لاتيني ترجمه شد . اين جدول ها عــلاوه بر « جـيب » ، مـشتمل بـر « ظل » نـيز مي باشد . بعضي احتمال داده اند كه « ظل » را مسلمه مجريطي در آن وارد كرده است .

ايـن انديشمند ، دو كتاب هم در باب « اصطرلاب » نوشته است . يكي كتاب « العمل بالاصطرلاب » و ديگري كتاب « عمل الاصطرلاب » مي باشد . از اين دو كتاب و كتاب « الرخامه »  وي اثري بر جاي نمانده است .

خـوارزمي به اشــاره مــأمون ، اطلسي از نــقشه هاي آسمان و زمين فراهم كرد و كتاب « صورة الارض » را تأليف نمود كه در آن متن و نقشه هاي جغرافيايي بطليموس را اصلاح كرده است . اين كتاب را « نالينو » به زبان ايتاليايي ترجمه كرده و با حواشي و تحقيقات دقيق در رُم به چاپ رسانيده است .

كتاب هاي « تقويم البلدان » و « الفَلَك » نيز از او مي باشد كه به زبان هاي اروپايي ترجمه شده است.

بالا